جارقانات قۇرلى جوقپىز با؟

جارقانات قۇرلى جوقپىز با؟
Ⓒqamshy. kz

جارقانات دەگەندە، بىردەن ەسىمىزگە ۇشاتىن، قورقىنىشتى قۇس ەلەستەيدى، ا؟! كىشكەنتاي بالاڭىزەن ورماندا كەلە جاتىپ، ءبىر جارقانات قۇلاق تۇبىنەن ۇشىپ وتە شىقسا، بالاڭىز قورىققاننان بىردەن سىزگە تىعىلارى انىق. ويتكەنى، ول جارقاناتتى زياندى قۇس دەپ تۇسىنەدى. الايدا، سول كەزدە جاندارىڭىزدان جاي عانا ءبىر كىشكەنتاي تورعاي زۋ ەتە قالسا، ونىڭ جارقاناتتاي ۇرەي تۋعىزباسى انىق.

جارقانات (لات.   Microchiroptera ) — قولقاناتتىلار وتريادىنىڭ ءبىر تارماعى. وليگوتسەن داۋىرىنەن بەلگىلى. اركتيكا، انتاركتيدا جانە مۇحيت ارالدارىنان باسقا قۇرلىقتاردا كەڭ تاراعان. دۇنيە جۇزىندە 20 تۇقىمداسقا بىرىگەتىن 700-دەي ءتۇرى، ال قازاقستاندا 3 تۇقىمداسى: تاعاتۇمسىقتىلار، جالتىرتۇمسىقتىلار، يتتۇمسىقتىلار بار. يتتۇمسىقتىلار تۇرىنە جاتاتىن كەڭقۇلاقتى جارقانات — قازاقستاننىڭ ”قىزىل كىتابىنا“ ەنگىزىلگەن بار. تەرى جامىلعىسىندا قوڭىر جانە سۇر تۇستەرى باسىم. قۇلاق قالقانىنىڭ جيەگى دوڭگەلەك ەمەس. كوزدەرى ناشار كورەدى. تىرناقتارى بولمايدى. 18 — 20 ءتىسى بار، ازۋ تىستەرى بۇدىرلى. تۋىسىن، ءتۇرىن انىقتاۋدا ءتىس قۇرىلىسىنىڭ، ولاردىڭ ورنالاسۋىنىڭ ۇلكەن ماڭىزى بار. جارقاناتتاردىڭ ەستۋ مۇشەسى جاقسى جەتىلگەن. كەڭىستىكتە ءوزى شىعاراتىن جوعارعى جيىلىكتەگى ۋلترادىبىستاردى ( 40 — 80 كگتس )، سونداي-اق، ادام ەستىمەيتىن، تومەنگى جيىلىكتەگى ينفرادىبىستاردى ( 12 كگتس ) قايتا قابىلداۋ ارقىلى باعدارلانادى. جارقانات ۇيا سالمايدى، ۇڭگىرلەردى، اعاش قۋىستارىن، ءۇي، قۇرىلىس شاتىرلارىن، جارقاباقتارداعى قۇس ىندەرىن مەكەندەيدى. كۇندىز جەكە نە توپتانىپ، باستارىن تومەن سالبىراتىپ، اياقتارىمەن تاسقا، اعاشقا، جارعا جابىسىپ دەمالادى. كەشكى ىمىرتتا جانە تۇندە جەمتىگىن قالىقتاپ ۇشىپ ءجۇرىپ، تاسادان توسىن شابۋىل جاساپ، شاپ بەرىپ اۋلايدى. ءار ءتۇرلى ومىرتقاسىزدار، اسىرەسە، ءتۇن جاندىكتەرىمەن قورەكتەنەدى. قازان — قاراشا ايلارىندا قىسقى ۇيقىعا كەتەدى. بۇل كەزدە جارقاناتتاردىڭ دەنە تەمپەراتۋراسى قورشاعان ورتا تەمپەراتۋراسىنان 1 — 2°س-قا عانا جوعارى بولادى. ناۋرىز — ءساۋىر ايلارىندا ويانادى. ال قىس جىلى بولعان جىلدارى قىسقى ۇيقىعا كەتپەيدى. جارقانات تابيعي جاعدايدا 20 — 25 جىلداي تىرشىلىك ەتەدى. جىلىنا ءبىر رەت كوبەيىپ، جالقى كەيدە ەگىز تابادى. بالالارى اناسىنا جابىسىپ ءومىر ءسۇرىپ، ءبىر ايدان سوڭ ءوز بەتىنشە ۇشا باستايدى. جارقاناتتار ءار ءتۇرلى زياندى جاندىكتەرمەن قورەكتەنىپ، اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ورمان شارۋاشىلىقتارىنا پايدا دا كەلتىرەدى (دەرەككوز: ۋيكيپەديا).

جەر بەتىندە جارقاناتتاردىڭ شامامەن مىڭعا جۋىق ءتۇرى كەزدەسەدى. وسىلاردىڭ تەك ءۇش ءتۇرى عانا كەيىر جانۋارلاردىڭ قانىن سورادى. تاريحتا ادامعا شابۋىل جاساعان كەزدەرى بولعان ەمەس. 8-9 سم بويىمەن جارقاناتتىڭ ءبىر مالدى سۇلاتىپ تۇسىرەتىندەي كولەمدى مولشەردە قان سورۋى مۇمكىن ەمەس. جارقاناتتاردان سونشا قورقۋدىڭ قاجەتى جوق. قايتا ولار مەيىرىمدى جاراتىلىس يەسى. راقىمى شەكسىز جاراتۋشى يەمىز وسى ءبىر تۇرپاتى ون سانتيمەترلىك جاراتىلىسقا تاماشا مەيىرىمدىلىك دارىتقان. ماسەلەن، ءبىر ۇرعاشى جارقانات بالاپانىن دۇنيەگە اكەلە سالا ءولىپ كەتسە، قاسىنداعى باسقا ۇرعاشى جارقاناتتار دەرەۋ ءبىر جەرگە جينالادى. ولار جاڭا تۋعان بالاپان جارقاناتقا بار قامقورلىعىن جاساپ، ءوز بالاپاندارىنان كەم قىلماي وسىرەدى ەكەن.

كەيدە ادام بالاسى دا وسى ءتىلسىز جاراتىلىس يەلەرىنەن ۇلگى السا دەپ ويلايمىن. . .

ۇسىنعان: ماقپال سەمباي

«قامشى» سىلتەيدى

پىكىر ايتۋ

پىكىر قالدىرۋشىنىڭ تىركەلۋى مىندەتتى. كىرۋ / تىركەلۋ


    1
    ەلباسى: ۇكىمەت وتستاۆكاعا كەتۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن
    21/02 19:21 0 451
    2
    16 جاستاعى ءجاسوسپىرىم اتا-اناسىنىڭ رۇقساتىنسىز تۇسىك جاساتا الا ما؟
    21/02 17:48 0 128
    3
    "ءتىل تاس جارادى. . . " اۋرۋعا دۋشار ەتەتىن جامان سوزدەر حاقىندا
    21/02 16:54 0 343
    وزبەكستان اتىنان ءان سالىپ جۇرگەن قازاق قىزى ەلگە قالاي ورالدى؟
    21/02 16:39 0 1008
    پيدجاگى 500 تەڭگە ەكەن. ۋح، قۋانعانىم-اي!
    21/02 16:28 0 938

    تانىستىرىلعاندار

    جاپون سۋرەتشىسىنىڭ ەلدى قاراتقان ەرەكشە سۋرەتتەرىن كوردىڭىز بە؟
    جاپون سۋرەتشىسىنىڭ ەلدى قاراتقان ەرەكشە سۋرەتتەرىن كوردىڭىز بە؟
    جاپون سۋرەتشىسىنىڭ ەلدى قاراتقان ەرەكشە سۋرەتتەرىن كوردىڭىز بە؟
    ادام اقىل يەسى بولعان سوڭ، كەز كەلگەن سەزىم اتاۋلىنى جۇرەك ارقىلى وتكىزىپ، نە مىنەزىمەن، نە شىعارماسىمەن، نە الدەبىر تۋىندىسىمەن كورسەتىپ جاتادى.
    اۋديو تىڭداۋ
    16/02/2019 10:24 0 797
    اقتاۋدا بالاباقشا ديرەكتورى تاربيەشىنى قانجوسا ەتىپ ساباپ تاستادى
    اقتاۋدا بالاباقشا ديرەكتورى تاربيەشىنى قانجوسا ەتىپ ساباپ تاستادى
    اقتاۋدا بالاباقشا ديرەكتورى تاربيەشىنى قانجوسا ەتىپ ساباپ تاستادى
    اقتاۋدا بالاباقشا ديرەكتورى تاربيەشىنى قانجوسا ەتىپ سابادى
    اۋديو تىڭداۋ
    15/02/2019 16:45 0 4783
    الەمدەگى ەڭ ۇزدىك 15 تۋريستىك نىساننىڭ الىستان تۇسىرىلگەن كورىنىستەرى (فوتو)
    الەمدەگى ەڭ ۇزدىك 15 تۋريستىك نىساننىڭ الىستان تۇسىرىلگەن كورىنىستەرى (فوتو)
    الەمدەگى ەڭ ۇزدىك 15 تۋريستىك نىساننىڭ الىستان تۇسىرىلگەن كورىنىستەرى (فوتو)
    الەمدەگى ادامزاتتى وزىنە شاقىراتىن ەرەكشە نىسانداردىڭ الىستان تۇسىرىلگەن كورىنىستەرى
    اۋديو تىڭداۋ
    16/02/2019 10:23 0 683
    13 جاستاعى ءجاسوسپىرىم 2 بالانى ورتتەن امان الىپ قالدى (فوتو)
    13 جاستاعى ءجاسوسپىرىم 2 بالانى ورتتەن امان الىپ قالدى (فوتو)
    13 جاستاعى ءجاسوسپىرىم 2 بالانى ورتتەن امان الىپ قالدى (فوتو)
    تەرگەۋ بارىسىندا ءورت سوندىرۋشىلەر ءۇيدىڭ ۇلكەن قىزى ءتۇتىندى كورىپ، قورىققانىنان كورشىلەرگە كومەك سۇراپ كەتكەنىن انىقتادى.
    اۋديو تىڭداۋ
    18/02/2019 10:42 0 830
    اۋعانداردىڭ تۇتقىنىنا تۇسكەن سوۆەت ساربازى: رەسەيگە ەشقاشان قايتقىم كەلمەيدى (ۆيدەو)
    اۋعانداردىڭ تۇتقىنىنا تۇسكەن سوۆەت ساربازى: رەسەيگە ەشقاشان قايتقىم كەلمەيدى (ۆيدەو)
    اۋعانداردىڭ تۇتقىنىنا تۇسكەن سوۆەت ساربازى: رەسەيگە ەشقاشان قايتقىم كەلمەيدى (ۆيدەو)
    ولگىسى كەلمەگەن سوۆەت ساربازى تۇتقىنعا تۇسكەننەن كەيىن يسلام ءدىنىن قابىلداپ، "تاليبان" اتتى راديكالدى توپتىڭ قاتارىندا بولعان.
    اۋديو تىڭداۋ
    19/02/2019 11:22 1 7062
    ۆەليكايا رۋس، بەلورۋس، مالوروسسيا دەگەن اتاۋلار قازاقتىڭ ءۇش جۇزىنەن ۇرلانعان با؟
    ۆەليكايا رۋس، بەلورۋس، مالوروسسيا دەگەن اتاۋلار قازاقتىڭ ءۇش جۇزىنەن ۇرلانعان با؟
    ۆەليكايا رۋس، بەلورۋس، مالوروسسيا دەگەن اتاۋلار قازاقتىڭ ءۇش جۇزىنەن ۇرلانعان با؟
    قازاق قازاق بولعالى قازاقتىڭ ءۇش ءجۇز دەپ اتالاتىن ءۇش ارىسى بىرىمەن-ءبىرى باۋىر ەدى
    اۋديو تىڭداۋ
    19/02/2019 12:02 0 588
    ءالى كۇنگە دەيىن قۇل يەلەنۋشىلەر مەن قۇلدار ۇستايتىن مەملەكەت (فوتو)
    ءالى كۇنگە دەيىن قۇل يەلەنۋشىلەر مەن قۇلدار ۇستايتىن مەملەكەت (فوتو)
    ءالى كۇنگە دەيىن قۇل يەلەنۋشىلەر مەن قۇلدار ۇستايتىن مەملەكەت (فوتو)
    نەگە ەكەنى بەلگىسىز، سۇيەككە تاڭباقۇلدىق قانىنا ءسىڭىپ كەتكەن حاراتيندەردىڭ ءوزى باس بوستاندىعى ءۇشىن كۇرەسپەيدى.
    اۋديو تىڭداۋ
    19/02/2019 12:26 0 1556
    قۇرالاي حانىم: ءوز ومىرلەرىڭىزدى وزگەرتۋدەن قورىقپاڭىزدار!
    قۇرالاي حانىم: ءوز ومىرلەرىڭىزدى وزگەرتۋدەن قورىقپاڭىزدار!
    قۇرالاي حانىم: ءوز ومىرلەرىڭىزدى وزگەرتۋدەن قورىقپاڭىزدار!
    مەنىڭشە، قازىر قوعامعا پسيحولوگتار ازدىق ەتەدى. سەبەبى 18 ميلليون ادام تۇراتىن مەملەكەتىمىزدە ءبىلىم بەرەتىن كاسىبي پسيحولوگتار كوپ دەپ ايتا الماس ەدىم.
    اۋديو تىڭداۋ
    19/02/2019 14:04 0 482
    ءىىم قىزمەتكەرلەرىنە كوركەم ادەبيەت پەن پرەزيدەنتىڭ كىتاپتارىن وقۋ مىندەتتەلدى (ۆيدەو)
    ءىىم قىزمەتكەرلەرىنە كوركەم ادەبيەت پەن پرەزيدەنتىڭ كىتاپتارىن وقۋ مىندەتتەلدى (ۆيدەو)
    ءىىم قىزمەتكەرلەرىنە كوركەم ادەبيەت پەن پرەزيدەنتىڭ كىتاپتارىن وقۋ مىندەتتەلدى (ۆيدەو)
    رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنەتىن بولساق، كىتاپحانالار ىشكى ىستەر باسقارمالارى مەن بولىمدەرىندە اشىلاتىن بولادى.
    اۋديو تىڭداۋ
    19/02/2019 18:16 0 304
    بيىل &quot؛تۇركىستان-سامارقاند» حالىقارالىق اۆتوبۋس باعىتى اشىلادى
    بيىل "تۇركىستان-سامارقاند» حالىقارالىق اۆتوبۋس باعىتى اشىلادى
    بيىل "تۇركىستان-سامارقاند» حالىقارالىق اۆتوبۋس باعىتى اشىلادى
    تۇركىستان وبلىسىندا 44 تاسىمالداۋشى 1224 دانا اۆتوبۋسپەن (شاعىن اۆتوبۋسپەن) جولاۋشىلار تاسىمالداۋ قىزمەتىن كورسەتۋدە.
    اۋديو تىڭداۋ
    20/02/2019 10:28 0 125
    كوپ بالالى ءارى جالعىزباستى انالاردى ەندى كاسىپكە وقىتاتىن بولادى
    كوپ بالالى ءارى جالعىزباستى انالاردى ەندى كاسىپكە وقىتاتىن بولادى
    كوپ بالالى ءارى جالعىزباستى انالاردى ەندى كاسىپكە وقىتاتىن بولادى
    كۋرستارعا وقۋعا جۇمىسسىز كوپ بالالى انالار، جالعىزباستى انالار، مۇگەدەك بالا تاربيەلەپ وتىرعان جانە الەۋمەتتىك وسال توپتاعى انالار شاقىرىلادى.
    اۋديو تىڭداۋ
    20/02/2019 12:23 0 154
    مەنەن باسقا سەنىڭ جاقىن كىمىڭ بار؟
    مەنەن باسقا سەنىڭ جاقىن كىمىڭ بار؟
    مەنەن باسقا سەنىڭ جاقىن كىمىڭ بار؟
    ساعان جانى اشىپ، سەنى تۇسىنەتىن مەنەن وزگە ەشكىم جوق. دوستارىڭنىڭ قاسىڭدا كۇلىپ جۇرەسىڭ. جانە دە ءومىرىڭ قىزىقتى دەپ كورسەتكىڭ كەلەتىندەي.
    اۋديو تىڭداۋ
    21/02/2019 08:44 0 112
    دانەليا تولەشوۆا The World&#x27؛s ۆەst شوۋىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىندە جەڭىسكە جەتتى (ۆيدەو)
    دانەليا تولەشوۆا The Worldءs ۆەst شوۋىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىندە جەڭىسكە جەتتى (ۆيدەو)
    دانەليا تولەشوۆا The Worldءs ۆەst شوۋىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىندە جەڭىسكە جەتتى (ۆيدەو)
    "مەن جاڭا جۇلدىز بالانىڭ پايدا بولعانىن سەزدىم"، -دەدى قازىلار القاسىنىڭ مۇشەسى رۋ پول.
    اۋديو تىڭداۋ
    21/02/2019 10:46 0 636
    تۇرىكمەن پوليتسياسى ايەلدەردىڭ كولىك جۇرگىزۋ كۋالىگىن تارتىپ الىپ جاتىر (ۆيدەو)
    تۇرىكمەن پوليتسياسى ايەلدەردىڭ كولىك جۇرگىزۋ كۋالىگىن تارتىپ الىپ جاتىر (ۆيدەو)
    تۇرىكمەن پوليتسياسى ايەلدەردىڭ كولىك جۇرگىزۋ كۋالىگىن تارتىپ الىپ جاتىر (ۆيدەو)
    باسشىڭ نادان  بولسا، حالقىڭ ءقايتىپ  ادام بولادى؟!
    اۋديو تىڭداۋ
    21/02/2019 12:17 0 283
    گۇلدى قونجىقتار كىشكەنتاي بالانىڭ قابىرىنە قويىلاتىنىن بىلەسىز بە؟
    گۇلدى قونجىقتار كىشكەنتاي بالانىڭ قابىرىنە قويىلاتىنىن بىلەسىز بە؟
    گۇلدى قونجىقتار كىشكەنتاي بالانىڭ قابىرىنە قويىلاتىنىن بىلەسىز بە؟
    فلوريستەر فواميران گۇلدەرىنەن جاسالعان سۇيكىمدى قونجىقتاردىڭ نەگىزگى «مىندەتى»-ەرتە كەتكەن بالاقايلاردىڭ ءقابىرىن كۇزەتۋ ەكەنىن بىلمەگەن دە شىعار.
    21/02/2019 14:10 0 178